Realisme
______

Ik nodig u vanavond uit na te denken over de betekenis van het begrip werkelijkheid: wanneer is iets werkelijk of waar. Ik nodig u uit de vraag te stellen waarom wij over het algemeen meer waarde hechten aan werkelijkheid dan aan onwerkelijkheid; en waaraan nep moet voldoen, om gewaardeerd te worden. En ik laat u zien dat deze vraag in de nabije toekomst wezenlijk gaat worden.

Weet u zeker dat u dit nu, dat u mij niet droomt?
U denkt dat u mij niet droomt, en u denkt waarschijnlijk dat ook zeker te weten, maar u kunt het niet zeker weten. U kunt uzelf in de wang knijpen en daarmee uit een droom ontwaken, maar u heeft geen zekerheid of u niet droomt dat u ontwaakt uit een droom.
Men zegt wel dat dromen bedrog zijn, maar ze onderscheiden zich in dit opzicht niet van de belevenissen die wij meemaken als wij wakker zijn. Er is geen enkele reden om aan te nemen dat dat wat we waarnemen als we wakker zijn meer waar is dan dat wat we waarnemen als we dromen.
Wij kunnen niet vaststellen of alles wat wij menen te zien niet in onze geest ontstaat. Ik heb geen enkel bewijs dat u iets anders bent dan mijn verzinsel, u heeft geen bewijs dat ik niet uw verzinsel ben.
Toch hechten wij enorm aan dat, wat wij bestempelen als zintuiglijk vastgesteld. We noemen dat werkelijkheid en we hechten er aan die werkelijkheid van al het andere te scheiden. Als iemand ons iets zeer bijzonders verteld, en wij vragen of het echt waar is, en diegene zegt dat het verzonnen is, dan is de betovering meestal verbroken. Zelfs een film in de bioscoop, waarvan we weten dat het verhaal niet werkelijk is gebeurd, moet een zekere mate van geloofwaardigheid hebben, werkelijkheidsgevoel geven, willen wij ervan kunnen genieten. Dezelfde hersenen die in een droom vol overgave de natuurwetten tarten, verklaren dat in een film tot onzin.

IKEA verkoopt oud gemaakte kasten. Specialisten bewerken gloednieuwe kasten zo, dat het lijkt of deze al een veel hebben meegemaakt. De kwaliteit van deze kasten laat te wensen over, maar oud lijken ze wel. Stel nu dat de kast van IKEA een perfecte kopie zou zijn van een antieke kast, van dezelfde materialen en in dezelfde vorm, en ook perfect aangetast, bijvoorbeeld gemaakt met een copieerapparaat dat copieert op moleculair niveau, met het volledige periodiek systeem in de tonerbak, zodat er feitelijk geen verschil met de antieke kast zou zijn.
Stel dat de antieke kast ƒ2000 kost en de namaakkast ƒ200, welke koopt u dan? Het is een keuze tussen snobbisme of kitsch. De antieke kast heeft, zo zou je kunnen zeggen, meer ziel. Maar u kunt niet aanwijzen welke van de twee kasten de antieke is.
Misschien bent u het beste af als ik u voorlieg dat de antieke kast in de aanbieding is, en u de namaakkast voor ƒ800 verkoop.

Zoals de antieke kast perfect nagemaakt kan worden, zo kan onze werkelijkheid nagemaakt worden. Momenteel staat het fenomeen virtuele werkelijkheid nog in de kinderschoenen, maar binnen afzienbare tijd: ergens in het leven van de generatie die nu geboren wordt, zal de wetenschap zover zijn dat er een virtuele werkelijkheid gecreëerd kan worden die niet van onze werkelijkheid te onderscheiden is.

De virtuele werkelijkheid zal hieruit bestaan, dat het mogelijk wordt om indrukken rechtstreeks in de hersenen te brengen, waarbij de zintuigen; zicht, gehoor, smaak, geur en tast worden overgeslagen. De plaatsen in de hersenen waar normaal de indrukken van de zintuigen verwerkt worden, zullen dan rechtstreeks bediend kunnen worden van informatie: beelden voor het visuele hersendeel, geuren voor het geurcentrum, etcetera.

Stelt u zich eens voor: U zet bijvoorbeeld een elektrode op uw hoofd en plots bevindt u zich in een bos, een bos dat niet te onderscheiden is van een echt bos, wat oogt, ruikt, klinkt en voelt als een bos, en waarin u alles kunt doen wat u in een echt bos kan doen. U zit thuis in uw stoel maar uw hersenen geven u de volledige indruk van wandelen in een bos, klimmen in een boom, een steen werpen in een vijver. En u kunt misschien aangeven of u bijvoorbeeld tijgers wenst, of andere wandelaars, en hoe groot u de kans daarop wenst. En denk erom: als de tijger u bijt doet dat pijn.
U denkt dat u beweegt, maar u beweegt in werkelijkheid niet. Of u besluit in werkelijkheid wel te bewegen: u kunt gaan fietsen op uw hometrainer, terwijl u meent te zonnen op een ver strand.
Slechts uw zintuigen staan op non-actief, u reageert op de indrukken alsof deze door uw zintuigen vastgesteld zijn. U blijft wie u bent, daar verandert niets aan: alleen uw omgeving verandert.

Zou u nog de stad uitrijden, met paraplu, naar een klein, lawaaiig bos? Zou u nog met het vliegtuig naar India vliegen? Zou u nog naar het cafe gaan á ƒ3,00 het biertje? Zou u nog een partner gaan zoeken in de werkelijkheid?
Virtueel kunt u een partner krijgen die precies aan uw wensen voldoet; om te beginnen sexueel: zo geschapen als u dat wilt, zo stil of luidruchtig, zo traag of snel, zo zacht of ruw, zo voorspelbaar of onverwacht als u dat wilt. En daarbij kunt u de zwaartekracht desgewenst uitschakelen. En uw partner is geen robot; u kunt weliswaar zijn uiterlijk, karakter, en achtergrond uitkiezen, maar uw virtuele partner en u zullen samen avonturen beleven en wijzer worden. Want ook de virtueel evolueert desgewenst, leert bij en ontwikkelt voorkeuren zoals u en ik dat doen.

U hoeft uw vrienden niet te missen, u kunt ze uitnodigen in uw virtuele wereld, op bezoek gaan in hun wereld, of er samen een maken. En als het u beangstigt dat u uw wereld geheel kan maken zoals u dat wilt, dan kunt u de mogelijkheden beperken, of random eigensachappen toelaten.

Er lijkt niets te wensen over, en toch spreekt het ons niet aan. De vraag is waarom het ons niet aanspreekt (de tv - een wel zeer slap beginnetje van virtuele realiteit - domineert toch al veel van uw avonden).Vermoedelijk herbergt het antwoord op deze vraag twee thema's; echt versus nep en het einde aan het willen. Over pakweg 50 jaar is het antwoord voor handen. Want dan is virtuele realiteit, realiteit.

______

Bas Könning
juli 1997, Zomerdagen, Elba, Nijmegen